§ 1. Спробы камса.іітацыі сіл

Становішча, якое змянілася, запатрабавала ад пры- хільнікаў БНР перагляду праграмы дзеянняў у барацьбе за ажыццяўленне палітычных і культурных ідэалаў на- цыянальнага адраджэння.

Спробы дамовіцца з Польшчай, з краінамі Антанты аб стварэнні беларускай дзяржавы па заходняму ўзору былі беспаспяховымі. He апраўдалі надзей С. Балаховіч і Б. Савінкаў. Палітычныя дзеячы, якія выступалі ад імя ўрада БНР, заклікалі беларусаў усё ж не складваць зброю, змагацца і супраць палякаў і супраць маскоўцаў, якія «расчлянілі Беларусь».

У дакументах БНР, пгго датычацца пачатку 1921 r., скразіць ужо ідэя арыентацыі на ўласныя сілы. «Паўстань, Беларусь! — заклікала Рада БНР. — Твой ідэал — Чэха- славакія, Літва, Эстонія, Латвія». Лідэры беларускага адраджэння папярэджваюць аб пагрозе беларускаму сялянству з боку польскага памешчыка, аб тым, што з Польшчай не па дарозе. Селяніну ўнушаецца, што ворагі Беларусі хочуць «зямлю замацаваць за польскімі панамі і маскоўскай камунай».

Выпрацаваць новыя арыенціры палітычнай дзейнасці быпа заклікана Першая беларуская нацыянальна-палі- тычная канферэнцыя, якая адбылася ў Празе ў верасні 1921 г. У ёй удзельнічалі прадстаўнікі розных беларускіх арганізацый і груп. У канферэнцыі разам з эсэрамі прымалі ўдзел сацыялісты-федэралісты, с а ц ы ял - д э м а к р a - ты, народныя сацыялісты, прадстаўнікі падпольных арганізацый на тэрыторыі ССРБ. Былі запрошаны таксама прадстйўнікі беларусаў з Латвіі і Літвы. У асноўным жа канферэнцыя аб\'яднала прадстаўнікоў палітычных фар- міраванняў, якія ў нядаўнім мінулым свае надзеі на ства- рэнне беларускай дзяржаўнасці звязвалі з падтрымкай дзяржаў Антанты.

Сынам беларускім, як называлі сябе ўдзельнікі канферэнцыі, давялося сабрацца на чужыне, каб пераадо- лець рознагалоссі, выпрацаваць новую лінію паводзін.

Лідэры беларускага адраджэнцкага руху ўглядаліся ў становішча ў адарванай Польшчай Заходняй Беларусі, дзе ўзнімалася барацьба дэмакратычных сіл за нацыя- нальнае і сацыяльнае вызваленне. А. Цвікевіч лічыў, што «зямельнае пытанне на Беларусі з\'яўляецца спінным хрыбтом беларускага адраджэння». Таму ў Польшчы зямельнае пытанне трэба звязаць з нацыяльным, зразуме- лым у тым сэнсе, што без стварэння нацыянальнай дзяржавы немагчыма вырашыць зямельнае пытанне. Барацьба за зямлю, звязаная з нацыянальным пытаннем, — пшях да дзяржаўнай незалежнасці.

Бясчынствы балахоўцаў на Мазыршчыне ў лістападзе 1920 г. і пазней выклікалі негатыўную рэакцыю грамад- скай думкі ў Польшчы. Аб злачынствах стала вядома сусветнай грамадскасці. Пытанне абмяркоўвалася ў поль- скім Сейме. Пасля выкрыцця Балаховіча ў друку высту- піў Б. Савінкаў — шэф генерала. Газеты называлі Балаховіча «лжэбеларускім генералам», «авантурыстам», «спекулянтам на беларускім руху» і г. д. Выкрывалася сувязь Балаховіча з польскім урадам.

Пражская нарада пазбавіла Балаховіча даверу, праўда, з агаворкай: «Лічыць Балаховіча да таго часу, пакуль ён не апраўдае сябе перад беларускім грамадзянствам, — узурпатарам і авантурнікам». Апрача таго, генерал абві- навачваўся ў тым, што дазволіў сабе «выдаваць акты дзяржаўнага змагання» і «самавольна абвясціў сябе галоў- накамандуючым беларускіх вайсковых сіл». Але нарада грашыла супраць ісціны. «Акты дзяржаўнага змагання» Балаховіч зачытаў «з ухвалення Найвышэйшай Рады».

Bbty адхілены ад беларускага руху Б. Савінкаў. Яму ставілі ў віну яўрэйскія пагромы і «правакацыйныя паўстанні» на тэрыторыі Усходняй Беларусі. Польская нарада пастанавіла, што Савінкаў «не мае ніякай сувязі з беларускімі палітычнымі і нацыянальнымі арганізацыямі і з\'яўляецца правакатарам беларускай дзяржаўнасці і ворагам беларускага народа».

У гэтай выкрывальнай кампаніі была свая логіка. Вьшвіліся і сталі здабыткам галоснасці ўтоеныя спру- жыны многіх падзей і дзеянняў, «героямі» якіх былі Савінкаў і Балаховіч. Рада БНР і звязаныя з ёю палі- тычныя групы рашуча адмяжоўваюцца ад гэтых дзеячаў, даказваючы, што супрацоўнічалі з імі менавіта прапольскія псеўдабеларускія арганізацыі.