§ 1. Супярэчнасці пераходнага перыяду

Факты сведчаць аб выключнай складанасці і супя- рэчлівасці гэтага этапу і ў гісторыі савецкай улады, якая выйпша пераможцам у грамадзянскай вайне і ўзяла курс на мірнае будаўніцтва.

У Беларусі палітычнае становішча быпо не менттт вострым. Ужо ў 1920 г. у наяўнасці быпі ўсе прыкметы рэзкага ўзрастання незадавальнення сялян. У сакавіку 1920 г. сялянскае паўстанне ахапіла Быхаўскі, Прапойскі, Чэрыкаўскі і Мглінскі паветы Гомельскай губерні. Паўстанцы разганялі сельскш Саветы і валасныя выкан- комы, абяззбройвалі чырвонаармейцаў і невялікія воінскія часці, нападалі на ваенны транспарт, аказвалі ўзброенае супраціўленне нарыхтоўшчыкам прадуктаў харчавання, забівалі партыйных і савецьах работнікаў. Сялян злавалі беспарадкавьш рэквізіцыі, бясконцае вы- трэсванне хіебных «лішкаў», фурманачная і інтттыя па- віннасці, самавольства ўлад.

Самі ўлады лічыпі, што росту напружанасці садзей- нічалі «няўмелыя, злачынныя і дыскрэдытуючыя савец- кую ўладу ўчынкі і дзеянні прадстаўнікоў мясцовых урадавых арганізацый», «поўнае самавольства воінскіх часцей у арганізацыі фурманачнай павіннасці».

Сама кіруючая партыя, якая абяцала народу мір, свабоду, дастатак, прызнавала выюіючныя цяжкасці, з якімі яна сутыкнулася пры выхадзе з грамадзянскай вайны. Даволі шчыра аб гэтым гаварылася ў рашэннях X з\'езда РКП(б), які адбыўся ў сакавіку 1921 r.: «Бягучы момант характарызуецца, з аднаго боку, амаль поўнай ліквідацыяй знешніх ваенных франтоў, з другога — крайнім абвастрэннем супярэчнасцей унутры краіны».

У разбуранай вайной Беларусі рэжым ваеннага камунізму праяўляўся з асаблівай сілай.

Для мірнага будаўніцтва патрэбна была кансалідацыя грамадства. Нібы забыўшыся пра класавую барацьбу, балыыавікі становяцца прыхільнікамі «грамадзянскага міру». Ідэя грамадзянскага міру сама па сабе ўпляталася ў канцэпцыю новай эканамічнай палітыкі, аб\'яўленай у сакавіку 1921 г. X з\'ездам РКП(б). Атрыманы вопыт сведчыў аб тым, што загнаць насельніцтва ў новы лад сілай немагчыма, што такая спроба, ператварыўшы краіну ва «ўсерасійскую мясарубку», пагражае гібеллю самой улады, якая абсалютызуе насілле. Сялянству, інтэлігенцыі, дваранам — праціўнікам пралетарскай дзяржавы — прадстаўлялася магчымасць праявіць свае намаганні ў адраджэнні краіны на сацыялістычных пачатках.

Праявіць сябе ў новай якасці трэба было і дзяржаўна- прававым структурам. Для гэтага неабходна быпа істотная перабудова структуры дзяржаўнага апарату, пераадоленне камандных метадаў кіравання, якія скла- ліся ў час вайны.

Але не так проста быпо здзейсніць гэты гістарычны паварот у дзяржаўным жыцці, што азначаў новыя пады- ходы ў разуменні міжкласавых адносін і ролі сацыяльнага насілля, значэння дэмакратыі ў паступальным развіцці грамадства, выкарыстання духоўнай спадчыны. Прагрэ- сіўная тэндэнцыя сустракала процідзеянне дагматычнага мыслення і утапічных ідэй.

Паражэнне Чырвонай Арміі пад Варшавай, якая бьша гатова ўз\'яднацца з пралетарьштам Заходняй Еўропы, запатрабавала перагляду існуючых уяўленняў аб ходзе сусветнай сацыялістычнай рэвалюцыі. Надзеі на рэвалю- цыйны выбух у Еўропе не апраўдаліся. Вырысоўвалася перспектыва суіснавання дзвюх сістэм. Мірныя дагаворы, заключаныя ў 1920—1921 гг. з Літоўскай, Латвійскай, Эстонскай і ЕІольскай рэспублікамі, і быпі якраз юры- дычным выказваннем магчымасці і неабходнасці мірнага супрацоўніцтва дзяржаў з розным грамадскш ладам.