§ 6. Суды і пазасудовыя рэпрэсіўныя ўстановы. Пракуратура

У перыяд, калі праводзілася ліквідацыя рэшткаў ры- начных і ўласніцка-прадпрымальніцкіх адносін, што ўзніклі ў перьшд нэпа, перад судамі і пракуратурай ставілася задача ўзмацніць класавую барацьбу з кулакамі, спекулянтамі, мясцовымі нацыяналістамі, шкоднікамі і сабатажнікамі.

3 мэтай выканання дырэктыў партыйных органаў ЦВК і CHK БССР 23 чэрвеня 1930 г. выдалі пастанову аб ліквідацыі акруг, а затым аналагічная пастанова была вы- дадзена ЦВК і CHK БССР. У сувязі з гэтымі пастановамі ў Беларускай CCP былі ліквідаваны акругі і разам з імі скасаваныя акруговыя суды, a іх функцыі часткова быпі перададзены Вярхоўнаму суду БССР, а часткова — на- родным судам. Вярхоўнаму суду па першай інстанцыі бьші падсудньш крымінальныя справы, па якіх праду- гледжвалася вышэйшая мера пакарання. Такая сістэма судоў у Беларускай CCP бьша замацавана Палажэннем аб судовым ладзе ад 23 красавіка 1931 г.

Ha пачатку 30-х гадоў у БССР былі створаны лінейны чыгуначна-транспартны і водны транспартны суды, касацыйнымі інстанцыямі для якіх быпі адпавед- ныя калегіі Вярхоўнага суда CCCP, што яшчэ раз свед- чыць аб жорсткай цэнтралізацыі ўсяго судовага апарату ў CCCP.

У сувязі з утварэннем у БССР чатырох акруг у 1936 г. зноў быпі ўтвораны акруговыя суды, якія дзейнічалі як пастаянныя судова-касацыйныя сесіі Вярхоўнага суда БССР[19], але ўжо ў 1937 г. яны быпі пераўтвораны ў акруговыя суды.

Закон аб судовым ладзе размежаваў функцыі судовага кіравання ад функцыі правасуддзя. Функцыі па кіра- ванню былі ўскладзены на Народны Камісарыят юстыцыі CCCP і народныя камісарыяты юстыцыі саюзных рэс- публік і іх абласныя ўпраўленні.

Значныя змены адбыліся ў сістэме пракуратуры. У 1933 г. была ўтворана агульнасаюзная пракуратура, якую ўзначаліў Пракурор CCCP. Ён прызначаўся паста- новай ЦВК CCCP і 6bty адказным перад CHK, ЦВК і Прэзідыумам ЦВК СССР. У ліпені 1936 г. усе ўстановы пракуратуры былі вылучаны з сістэмы народных камі- сарьштаў юстыцыі і падпарадкаваны непасрэдна Праку- рору CCCP.

Канстытуцыя CCCP 1936 г. замацавала новыя ap- ганізацыйныя прынцыпы пабудовы пракуратуры і яе за- дачы. Пракурор CCCP прызначаўся Вярхоўным Саветам CCCP на сем гадоў. Пракурор Беларускай CCP прызна- чаўся Пракурорам CCCP на пяць гадоў. Усе падначале- ньш яму пракуроры прызначаліся Пракурорам БССР і зацвярджаліся Пракурорам CCCP. Такі парадак прызна- чэння на пасады пракурорскіх работнікаў садзейнічаў усталяванню жорсткай бюракратычна-цэнтралі- заванай сістэмы, пры якой не толькі народ, але і кіруючыя органы рэспублікі не маглі кантраляваць пракуратуру.

У 30-я гады былі праведзены і рэформы ў кіраванні органамі міліцыі рэспублікі. Пасля скасавання Наркамата ўнутраных спраў БССР у 1930 г. ьараўніцтва міліцыяй было ўскладзена на Упраўленне міліцыі і крымінальнага вышуку пры CHK БССР. Ha міліцыю ўскладаліся задачы па прадухіленні, выкрыцці і расследаванні злачыннай дзейнасці, вышуку і затрыманні злачынцаў.

У ліпені 1934 г. у Савецкім Саюзе быў утвораны ca- юзна-рэспубліканскІ Народны Камісарыят унутраных спраў CCCP і адпаведньш камісарыяты ў саюзных рэс- публіках. Народнаму Камісарьшту ўнутраных спраў Беларускай CCP былі падпарадкаваны Упраўленне дзяр- жаўнай бяспекІ, Галоўнае ўпраўленне рабоча-сялянскай міліцыі, органы загса і пажарнай аховы. Затым гэтаму ж наркамату былі падпарадкаваны канвойныя войскІ і пап- раўча-працоўныя ўстановы.

ТакІм чынам, к снежню 1934 г. НКУС быў надзелены самымі вялікІмі паўнамоцтвамі па правядзенні масавых рэпрэсій супраць народа. Асабліва пасля прыняцця Зако- ну ад 1 снежня 1934 г. «Об особом порядке расследования и рассмотрения утоловных дел о террористических актах против работников Советской власти», па якому быпі расстраляны тысячы ні ў чым невінаватых людзей1.