§ 7. Змены ў праве

Працэс ліквідацыі нэпа і пераход да калектывізацыі сялянскіх гаспадарак у CCCP выклікалі значныя змены ва ўсіх галінах права. Пачалася больш жорсткая цэн- тралізацыя і бюракратызацыя дзяржаўнага апарату, аб- межаванне правоў саюзных рэспублік у заканатворчасці.

Значны ўплвіў на цэнтралізацыю грамадзянска- прававвіх адносін у БССР зрабіла заканадаўства CCCP аб падатках і крэдытах, што быпо выдадзена ў 1930—1932 гг.

Парушэнне грамадзянскІх правоў, асабліва права ўласнасці, атрымала шырокае распаўсюджанне пры канфіскацыі маёмасці ў «нэпманаў» і кулакоў. У іх адбіраліся прыпады вытворчасці, усе пабудовы, прадпрыемствы (млыны, маслабойні і інш.), збожжа і іншая пра- дукцыя сельскай гаспадаркІ, жывёла, а самі «кулакі», згодна з вызначэннем мясцовых камісій, падлягалі арыш- ту і зняволенню ці нават пакаранню смерцю або высып- цы разам з сям\'ёй у Сібір ці на поўнач. Толькі за лета 1930 г. у Беларускай CCP раскулачана 15 629 сялянскіх гаспадарак[20] [21]. Раскулачванне і вываз кулакоў з Беларускай CCP адбываліся і ў наступньш гады[22].

Праваўласнасці, згодназ Канстытуцыяй CCCP, Кан- стытуцыяй БССР, мела дзве асноўныя формы сацы- ялістычнай уласнасці — дзяржаўную і кааператыўна- калгасную. Дапускалася таксама права асабістай уласнасці грамадзян на іх працоўныя даходы і зберажэнні, жылы дом, падсобную хатнюю гаспадарку і іншыя рэчы асабістага ўжытку. Такое абмежаванне права ўласнасці ў значнай ступені стрымлівала ініцыятыву грамадзян у развіцці вытворчасці тавараў народнага ўжытку і па- ляпшэнні дабрабыту працоўных горада і сяла.

Рэгламентацыя сямейнага права ў 30-я гады вызнача- лася пастановай ЦВК і CHK CCCP «О запрешении абортов, увеличении материальной помощи роженицам, установлении государственной помощи многосемейным, расширениисетиродильныхдомов, детских яслей и детских садов, усилении уголовного наказания за неплатеж алиментов и о некоторых изменениях в законодательстве о разводах» ад 27 чэрвеня 1936 г.

Крымінальнае права БССР, замацаванае ў Крымі- нальным кодэксе 1928 r., з пачаткам калектывізацыі пачало хутка мяняцца. Прымянялася сталінская формула аб абвастрэнні класавай барацьбы па меры руху да сацыялізму, праводзіліся жорсткІя меры пакарання, парушэнні правоў чалавека. Пастановай ЦВК і CHK БССР ад 27 студзеня 1930 г. у Крымінальны кодэкс БССР быў унесены артыкул 941, у якім прадугледжвалася крымінальнае пакаранне за злоснае невыкананне паста- ноў і правіл, што забяспечвалі паспяховую калектывіза- цыю сельскай гаспадаркІ, у тым ліку за продаж або забойства сваёй жывёлы (кароў, коней, свіней).

У гэты перыяд крымінальнае права набывае агульнасаюзны характар. У беларускІ Крымінальны кодэкс уносяцца толькІ тыя артыкулы, што папярэдне былі прынятыя вышэйшымі партый-нымі і дзяржаўнымі органамі СССР. У 30-я гады прымаюцца самыя жорсткія законы, накіраваныя супраць «ворагаў народа», «шкод- нікаў», «дыверсантаў» і «раскрадальнікаў» сацыялістыч- най маёмасці. Пачатак гэтаму быў пакладзены Законам ЦВК і CHK CCCP ад 7 жніўня 1932 г. «Об охране имущества государственных предприятий, колхозов и кооперации и укреплении общественной (социалистической) собственности», згодна з якім нават за нязначы крадзеж людзі караліся смяротнай карай або зняволеннем на 10 год. У 1933 г. быу выдадзены Закон CCCP «Об ответственности служащих в государственных учреждениях и предприятиях за вредительские акты», па якому ні ў чым не вінаватых людзей аб\'яўлялі шкоднікамі і дыверсантамі і каралі самымі цяжкІмі мерамі. Яшчэ больш пачварным, нечалавечым быў Закон, прыняты 1 снежня 1934 г. «06 особом порядке расследования и рассмотрения уголовных дел о террористических актах против работников Советской власти».

«1. Бывшие кулаки, вернувшиеся после отбытия наказания и продолжающие вести активную антисоветскую подрывную деятельность.

2. Бывшие кулаки, бежавшие из лагерей или трудпо- селков, а также кулаки, скрывшиеся от раскулачивания, которые ведут антисоветскую деятельность.

3. Бывшие кулаки и социально опасные элементы, состоявшие в повстанческих, фашистских, террористических и бандитских формированиях, отбывшие наказание, скрывшиеся от репрессий или бежавшие из мест заключения и возобновившие свою антисоветскую преступную деятельность.

4. Члены антисоветских партий (эсеры, грузмеки...), бывшие белые, жандармы, чиновники, каратели, бандиты, бандпособники, переправщики, реэмигранты, скрывшиеся от репрессий, бежавшие из мест заключения и продолжающие вести активную антисоветскую деятельность.

5. Изобличенные следственными и проверенными агентурными материалами наиболее враждебные и активные участники ликвидируемых сейчас казачье- белогвардейских повстанческих организаций, фашистских, террористических и шпионско-диверсионных контрреволюционных формирований...

6. Наиболее активные антисоветские элементы из бывших кулаков, карателей, бандитов, белых, сектантских активистов, церковников и прочих, которые содержатся сейчас в тюрьмах, лагерях, трудовых поселках и колониях и продолжают вести там активную антисоветскую подрывную работу...

9. Репрессии подлежат все перечисленные выше контингента, находящиеся в данный момент в деревне — на промышленных и торговых предприятиях, транспорте, в советских учреждениях, и на строительстве»1.

Далей у гэтым загадзе ўсе рэпрэсіраваныя падзяляліся на дзве катэгорыі. Тыя, хто падпадаў пад першую катэ- горыю, «подлежат немедленному аресту и рассмотрению их дел на «тройках» — расстрелу; б) ко второй категории относятся все остальные менее активные, но все же враждебные элементы. Они подлежат аресту и заключению в лагеря на срок от 8 до 10 лет, а наиболее опасные из них — заключению на те же сроки в тюрьмы по определению «тройки»[23] [24].

Дырэктывамі вышэйшых дзяржаўных устаноў плана- валася і колькасць людзей, якіх павінны бьгпі рэп- рэсіраваць мясцовыя органы НКУС. Так, па загаду наркома ўнутраных спраў БССР у 1937—1938 гт. мясцовыя органы НКУС павінны бьші выявіць у сярэднім па кож- наму раёну па 300 замежных агентаў. Можна бьшо і больш, але не менш. Напрыклад, у Асіповіцкім раёне з 1 студзеня 1937 г. бьшо арыштавана 785 чалавек, сярод якІх бьшо контррэвалюцыйных элементаў — 413, агентаў замежных разведак — 132, царкоўнікаў — 53, шкоднікаў — 34, дыверсантаў — 41, удзельнікаў Польскай вайсковай арганізацыі (якая ніколі не існавала)— 76, меншавікоў — 13, трацкІстаў — 7 і інш.[25]

Разгляд такіх спраў праводзіўся ў сваёй большасці несудовымі органамі: «тройкамі», «двойкамі», «асобымі нарадамі НКВД» і іншымі, дзе галоўным доказам былі паказанні скатаваных людзей або ўвогуле не было ніякіх доказаў іх вінаватасці. Тым самым нават савецкае пра- цэсуальна-крымінальнае права ігнаравалася поўнасцю.

Пачынаючы з 1936 г. Беларуская CCP, як і іншыя саюзныя рэспублікі, быпа пазбаўлена права выдаваць свае законы аб судовым ладзе, судаводстве, крыміналь- ным і грамадзянскІм кодэксах, бо ўсе гэтыя пытанні быпі аднесены да кампетэнцыі CCCP.