§ 5. Канстыгуцый CCCP 1936 г. і Кансгыгуцый Беларускай CCP 1937 г.

Развіццё прамысловасці і тэхнікі выклікала неабход- насць агульнага павышэння адукацыі і культуры, што ў сваю чаргу павышала самасвядомасць народа. Але гэта не адпавядала інтарэсам камуністычных правадыроў, якія ў канцы 20-х — на пачатку 30-х гадоў разгортваюць барацьбу з дэмакратычнымі плынямі і памкненнямі.

У лістападзе 1936 г. быў скліканы XII Надзвычайны з\'езд Саветаў БССР, які з 20 па 23 лістапада абмяркоўваў праект Канстытуцыі CCCP, і была вылучана камісія па падрыхтоўцы праекта Канстытуцыі БССР. Затым быў зроблены перапынак у рабоце XII Надзвычайнага з\'езда БССР. Ён аднавіў сваю работу 15 лютага 1937 r., а 19 лю- тага ўхваліў Канстытуцыю БССР.

3 прыняццем Канстытуцыі CCCP 1936 г. яшчэ больш былі абмежаваны правы саюзных рэспублік і праведзена болыд жорсткая цэнтралізацыя ўсяго дзяржаўнага апарату. Нават выданне законаў аб судовым ладзе і судаводстве, а таксама прыняцце крымінальнага і цывільнага кодэксаў было аднесена да кампетэнцыі CCCP.

Канстытуцыяй БССР 1937 г. рэгламентаваўся адмі- ністрацыйна-тэрытарыяльны падзел рэспублікі на акругі: Лепельскую ў складзе чатырох раёнаў; Мазырскую — дзевяці раёнаў; Полацкую — пяці раёнаў; Слуцкую — шасці раёнаў. Астатнія 66 раёнаў і гарады Мінск, Віцебск, Гомель і Магілёў быпі падпарадкаваны непасрэдна Савету Народных Камісараў.

Канстытуцыя Беларускай CCP 1937 г. складалася з 11 раздзелаў: 1) грамадскІ лад; 2) дзяржаўны лад; 3) вышэй- шьш органы дзяржаўнай улады БССР; 4) органы дзяр- жаўнага кіравання БССР; 5) мясцовыя органы дзяр- жаўнай улады; 6) бюджэт БССР; 7) суд і пракуратура; 8) асноўныя правы і абавязкІ грамадзян; 9) выбарчая сістэма; 10) герб, сцяг, сталіца; 11) парадак змянення Канстытуцыі. Усяго ў Канстытуцыі бьшо 122 артыкулы.

Па сваёй структуры і тэарэтычна-тэхнічнай распра- цоўцы Канстытуцыя БССР бьша больш дасканалай, чым папярэдняя. У ёй быпа зроблена спроба адыходу ад прынцыпу «ўся ўлада Саветам» і намечаны пераход да падзелу ўлады на заканадаўчую, выканаўчую і судовую. Заканадаўчая ўлада належала Вярхоўнаму Савету Беларускай CCP, а ў перыяд паміж яго сесіямі Прэзі- дыуму Вярхоўнага Савета БССР, якія ўтвараліся замест Усебеларускага з\'езда Саветаў, яго Цэнтральнага Выка- наўчага Камітэта і Прэзідыума ЦВК БССР, якія існавалі раней.

Выканаўчая ўлада канцэнтравалася ў Савеце Ha- родных Камісараў БССР, які з\'яўляўся вышэйшым выканаўчым і распарадчым органам — урадам БССР. Ён складаўся са старшыні ўрада, яго намеснікаў, старшыні Дзяржаўнай планавай камісіі, 14 народных камісараў, 10 з якіх адносіліся да саюзна-рэспубліканскІх народных камісарьштаў і чатыры — да рэспубліканскІх, а таксама

членамі ўрада лічыліся: упаўнаважаны Камітэта на- рыхтовак CCCP, начальнік упраўлення па справах мастацтваў, упаўнаважаныя агульнасаюзных народных камісарыятаў.

Новымі ў Канстытуцыі былі раздзелы аб бюджэце рэспублікі і аб судзе і пракуратуры. Прадугледжвалася, што дзяржаўны бюджэт павінен складацца Саветам Народных Камісараў і зацвярджацца Вярхоўным Саветам БССР. Але на самай справе бюджэт рэспублікі па асноўных паказчыках рыхтаваўся ў Маскве ў Народным Камісарыяце фінансаў CCCP, а ў рэспубліцы маглі самастойна выкарыстоўваць толькі нязначную частку даходаў.

Мясцовыя органы дзяржаўнай улады ў значнай ступені былі перабудаваны. Ліквідаваліся акруговьш і раённыя з\'езды Саветаў і ўтвараліся Саветы ў акругах, раёнах, гарадах, сёлах, мястэчках, вёсках, пасёлках. Замест Саветаў рабочых, сялянскіх і чырвонаармейсьах дэпутатаў яны пачалі называцца Саветамі дэпутатаў працоўных. У 1938 г. у сістэму мясцовых органаў былі ўнесены змены: ліквідаванві акругі і ўтвораны пяць абласцей — Віцебская, Гомельская, Мінская, Магілёў- ская і Палеская з абласным цэнтрам у Мазыры, затым былі выбраны абласныя Саветы.

Карэнныя змены былі ўнесены ў выбарчую сістэму. Абвяшчалася, што выбары дэпутатаў ва ўсе Саветы дэпутатаў працоўных — Вярхоўны Савет БССР, акруго- выя, раённыя, гарадскія, местачковыя, сельсьая і пасялковыя Саветы дэпутатаў працоўных праводзяцца выбаршчыкамі на аснове ўсеагульнага, роўнага і прамога выбарчага права пры тайным галасаванні. Але права вылучаць кандыдатаў у дэпутаты фактычна замацоў- валася толькі за камуністычнымі партыйнымі аргані- зацыямі. Хаця ў Канстытуцыі было замацавана такое права і за прафсаюзамі, кааператывамі, арганізацыямі моладзі і культурнымі таварыствамі, але гэтыя арганіза- цыі вьшучалі сваіх кандвідатаў толвкі па даручэнню камуністьганых камітэтаў.

У Канстытуцыі абвяшчаліся свабода слова, свабода друку, свабода сходаў і мітынгаў, свабода вулічных шэсцяў і дэманстрацый, але толькі на паперы, бо ў той жа час разгарнуліся масавыя рэпрэсіі, калі людзей знішчалі без усялякай віны з іх боку.