§ 5. Партызанскі рух

Тэрор і зверствы гітлераўцаў не запалохалі беларусаў, наадварот, выклікалі масавую барацьбу з акупантамі. Чым больш лютавалі нямецкія карнікі, тым больш узра- стала нянавісць да фашысцкіх захопнікаў, мацнеў партызанскі pyx.

Новыя арганізацыйныя формы партызанскі рух набыў з вясны 1942 г. Партызанскія атрады пачалі аб\'яд- ноўвацца ў партызанскія брыгады і злучэнні. Узніклі цэлыя раёны, ачышчаныя ад акупантаў і іх адміністрацыі. У маі 1942 г. па пастанове Дзяржаўнага Камітэта Абаро- ны CCCP пры Стаўцы Вярхоўнага Галоўнакамандавання быў утвораны Цэнтральны штаб партызанскага pyxy. Ha- чальнікам штаба быў прызначаны Першы сакратар ЦК КПБ(б) П. К. Панамарэнка, што сведчыла аб прызнанні вялікай ролі беларускіх партызан у агульнай барацьбе з ворагам. Затым у верасні 1942 г. быў утвораны Беларускі штаб партызанскага pyxy, падпарадкаваны Цэнтральнаму штабу партызанскага руху. Беларускі штаб партызанскага руху каардынаваў дзейнасць партызанскіх брыгад і злу- чэнняў як паміж сабой, так і з баявымі дзеяннямі Савец- кай Арміі, дапамагаў партызанам у забеспячэнні іх збро- яй, боепрыпасамі, сродкамі сувязі, медыкаментамі.

Асабліва стратэгічна значнымі бьші дзве «рэйкавыя вайны» партызан, калі яны адначасова пачалі ўзрываць рэйкі на ўсім абшары акупаванай Беларусі. Першая па- чалася 3 жніўня 1943 r., у час контрнаступлення савецкіх войск пад Курскам і доўжылася да сярэдзіны верасня 1943 г. Другая пачалася 19 верасня 1943 г. і працягвалася да самага вызвалення Беларусі. Партызаны ў час сваіх баявых дзеянняў на акупаванай тэрыторыі Беларусі забілі або паранілі больш за 500 тыс. гітлераўцаў, падарвалі і пусцілі пад адхон больш за 11 тыс. паяздоў, падарвалі і знішчылі больш за 18 тыс. аўтамашын, пашкодзілі 300 тыс.

Перабудова дзяржаўных органаў на ваенны лад. Пер- шымі заканадаўчымі актамі, якімі былі ўнесены змены ў структуру і кампетэнцыю органаў дзяржаўнага кІравання, быпі агульнасаюзньш. Так, 22 чэрвеня 1941 г. Указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета CCCP «О военном положении» ўсе функцыі органаў дзяржаўнай улады ў справе абароны, забеспячэння грамадскага парадку і дзяржаўнай бяспекі ўскладаліся на ваенныя саветы франтоў, армій, ваенных акруг, а там, дзе не было ваеннвіх саветаў, — вышэйшаму камандаванню вайсковых злучэнняў.

Згодна з гэтым указам, у мясцовасцях, аб\'яўленых на ваенным становішчы (а ўся Беларусь аб\'яўлялася на ва- енным становішчы), ваенным уладам надавалася права: 1) прыцягваць грамадзян да працоўнай павіннасці для выканання абаронных работ і ўдзелу ў барацьбе з пажа- рамі; 2) уводзіць ваенна-кватэрную павіннасць; 3) адбі- раць транспартныя сродкІ; 4) рэгуляваць гадзіны працы ўстаноў, прадпрыемстваў, тэатраў, кшо і г. д., забараняць з\'яўленне на вуліцах пасля акрэсленага часу, праводзіць вобыскі, затрымліваць падазроных асоб; 5) рэгуляваць гандаль; 6) забараняць выезд і заезд у мясцовасці, якія аб\'яўлены на ваенным становішчы; 7) высяляць у адміні- страцыйным парадку з мясцовасцей, якія аб\'яўлены на ваенным становішчы; 8) у мясцовасцях, якія аб\'яўлены на ваенным становішчы, усе справы аб крымінальных злачынствах, накіраваных супраць абароны, грамадскага парадку і дзяржаўнай бяспекі, павінны перадавацца на разгляд ваенных трыбуналаў. Прыгаворы ваенных трыбу- налаў касацыйнаму абскарджванню не падлягаюць.

Гэты указ па сутнасці надзяляў вайсковае каманда- ванне вельмі шырокімі паўнамоцтвамі, якімі раней кары- сталіся рэпрэсіўныя органы НКУС у мірны час без за- конных падстаў. Таму насельніцтва ўспрыняла яго як неаб- ходную меру і выконвала ўсе загады ваеннага камандавання.

3 мэтай сканцэнтравання ўсёй паўнаты ўлады ў адной установе Прэзідыум Вярхоўнага Савета CCCP, Цэн- тральны Камітэт ВКП(б) і Савет Народных Камісараў CCCP 30 чэрвеня 1941 г. утварыпі Дзяржаўны Камітэт Абароны. Яму быпі падпарадкаваны ўсе ваенныя, пар- тыйныя, савецкія і грамадскш ўстановы, а таксама і ўсе грамадзяне павінны бьші выконваць яго пастановы і распа- раджэнні. Старшыня ДКА I. Сталін адначасова займаў пасады Генеральнага сакратара ЦК ВКП(б), Старшыні CHK CCCP, а з 8 жніўня стаў Вярхоўным Галоўна- камандуючым і ўзначаліў Стаўку Вярхоўнага Галоўна- камандавання, якая быпа ўтворана ў чэрвені 1941 г. Паўнамоцтвы ДКА і СтаўкІ значна адрозніваліся. ДКА быў дырэктыўнай установай і здзяйсняў агульнае ьараў- ніцтва збройнай барацьбой, а Стаўка быпа выканаўчым вайсковым органам, падпарадкаваным ДКА.

Дзяржаўны Камітэт Абароны ьараваў мабілізацьшй усіх эканамічных, вайсковых і людсьах рэзерваў, работай па забеспячэнню арміі зброяй, вайсковай тэхнікай і яе вытворчасцю, эвакуацыяй на ўсход прамысловых прад- прыемстваў і людзей. Адначасова з ДКА дзейнічалі і кан- стытуцыйныя органы дзяржаўнай улады і кіравання. Ane на Беларусі ў сувязі з акупацыяй яе тэрыторыі вышэй- шыя органы ўлады вымушаны былі эвакуіравацца ў Расію, а мясцовыя — часова прыпынілі сваю дзейнасць.

У эвакуацыі працягвалі сваю дзейнасць толькі Прэ- зідыум Вярхоўнага Савета і Савет Народных Камісараў БССР. Але і іх дзейнасць была значна абмежаванай. JIe- там 1942 г. заканчваліся паўнамоцтвы дэпутатаў Вяр- хоўнага Савета Беларускай CCP, выбраных у 1938 r., але ў сувязі з немагчымасцю правядзення новых выбараў пад час вайны Прэзідыум Вярхоўнага Савета БССР пра- доўжыў іх паўнамоцтвы да правядзення новых выбараў.

Савет Народных Камісараў Беларускай CCP працяг- ваў сваю працу ў эвакуацыі, якая насіла абмежаваны xa- рактар. Так, у красавіку 1942 г. у складзе CHK быў утво- раны новы аддзел па рабоце сярод эвакуіраванага з Бела- русі насельніцтва. Работнікі гэтага аддзела павінны былі наладзіць сувязі з эвакуіраванымі людзьмі, дапамагаць ім уладкоўвацца на працу, аказваць матэрыяльную дапамогу тым, хто меў ў ёй патрэбу. CHK праводзіў падрыхтоўчую працу па падбору кадраў для вяртання на радзіму, як толькі пачнецца вызваленне Беларусі.

Пад час вайны не праводзіліся і выбары ў мясцовыя Саветы дэпутатаў працоўных. Прэзідыум Вярхоўнага Савета рэспублікі прадоўжыў паўнамоцтвы дэпутатаў аблас- ных, раённых, гарадскіх, раённых у гарадах, сельсьах і пасялковых Саветаў да снежня 1944 r., а потым яшчэ раз прадоўжыў іх паўнамоцтвы да снежня 1945 r., да часу, на які быпі прызначаны выбары ў мясцовыя Саветы.