Н. Б. МУХИТДИНОВ М. Д. НАДУОВ Е. Ш. ДУСИПОВ МЕНШІК KYKbIFbI ЖЭНЕ КАЗІРГІ КЕЗЕНДЕ ТАБИГАТ БАЙЛЬЩТАРЫНЫЦ МЕЦГЕРІЛУІ

Меншік адамдар арасындагы материалдык игіліктерді тутыну, иемдену шарттарын білдіретін когамдык катынас, олай болса, табигат байлыктарына меншіктілік, ягни айтканда, жер, су, орман жэне жер койнауы байлыктарына меншік адамдардыц арасындагы когамдык карым-катынасты кѳрсету.

Табигат байлыктарына меншік кукыгы мэселесі, эсіресе еліміздіц тэуелсіздік алып, нарыктык катынаска бет алган кезде кезецінде аса ѳзекті болып отыр.

Аталган мэселе жѳнінде Казакстан Республикасы Жогары Кецесініц мэжілістерінде, мерзімді баспасѳз беттерінде эртурлі кѳзкарастардагы пікірлер айтылуы, айтылып та жур жэне элі де айтылмак.

Жалпы алганда бул мэселе жѳніндегі пікірлерге зер салсак, казірде белгілі уш багыттагы кѳзкарастарыц барлыгын байкамыз.

Бул проблема Казакстан Республикасы Президентініц 1994 жылы 24 кацтарында жарык кѳрген «Жер катынастарын реттеудіц кейбір мэселелері туралы» жэне «Жер катынастарын одан эрі жетілдіру туралы» атты белгілі жарлыктарына кейін, сонымен катар Министрлер Кабинетініц 1994 жылдыц 9 наурызында кабылданган «Ауыл шаруашылык максатка арналмаган жылжымайтын мулікті жекешелендіру кезінде азаматтардыц немесе зацды уйымдардыц жер учаскесін бекіту» туралы атты каулы кабылдануынан кейін ушыгып кеткен жайы бар.

Осы актілерге сот эрбір жеке тулга немесе зацды тулга жерді пайдалану кукыгына ие бола алады. Оныц тэртіп-реті тѳмендегідей: жеке тулга аудан экімшілігіне жерді пайдалану кукын сатып алу максаты кѳрсетілген ѳтініш кагазымен ѳз тілегін білдіреді. Жер кодексі бойынша, негізінен ол жердіц кѳлемі 0,1000 гектар шамасында. Зацды тулга γшін арнайы тэртіп карастырылган, онда нактылы ѳндірістік жобына іске асыру γшін кажетті канша жер керек болса, соншалыкты бѳлінеді.

Бул ережелерді гылыми журтшылык аркылы кабылдады.

Кейбір адамдар негізгі ѳндірістік жабдыктарга жеке меншік енгізу нарыктык катынастарды одан эрі дамытуга бейімдейді деп есептейді. Осынысы дурыс та шыгар - бул галымдардыц пікірінше жерге, жер койнауы байлыктарына, орман мен суга жеке меншік кукыгын ецгізу ецбек адамныц табигат байлыгын тиімді пайдалана отырып, ѳзін сол жердіц кожасы екенін сезінуіне ыкпал етеді деп есептейді.

Ал, баска кѳзкарастагы галымдар керісінше, Казакстан Республикасында жерге жеке меншік енгізуге элі ертерек, ал Президент жарлыктары Казакстан Ата зацына келеді деп есептейді.

Біздіц ойымызша, табигат байлыктарына меншік тγрлерін енгізу проблемаларын шешу мэселесінде мына Ережелерді басшылыкка алу кажет деп білеміз.

Біріншіден, табига байлыктарына жеке меншік казак халкыныц улттык дэстγріне сэйкес келмейді. Казак елінде жер, жер койнауы байлыктары, орман мен су эркашанда жалпы - халыктык меншік бѳлігі кай руга карайтыны жѳнінде дау - айтыс болганы тарихтан белгілі.

Сол дау-айтыстарды бγгінгі кун тургысынан карастыра келіп, мынабір мацызды мэселені атап кѳрсеткеніміз жѳн болар, ондагы айтыс жеке меншік кукык тургысында емес, сол жерді, жер койнауы байлыктарын, орман мен суды пайдалану жэне иелік кукыгы жайында болатын.

Екіншіден, табигат байлыктарына жеке меншікті енгізу барлык азаматтар ушін бірдей жэне тец дэрежеде жузеге асырылуы мумкін емес. Ол белгілі де жагдай. Буган кѳршілес Ресей мемлекетініц тэжірбиесі негіз бола алады. Онда жер учаскелерін тек кана ірі коммерциялык курылысында сатып алып отыр.

Осыган сэйкес біздіц когамныц казіргі даму децгейінде меншік катынасы жерді, жер байлыктарын тиімді пайдалануды камтамасыз ете алмайды.

Мэселе, меншіктіц тγріне емес, мэселе оныц тиімді пайдаланудыц кандай негізгі жолдары бар екендігінде болып отыр. Міне осы тургыдан алып караганда, мемлекеттік меншік катынасы ѳзініц барлык мумкіншіліктерін элі тауыса койган жок.

Ѳзімізді коршаган элемді материалдык тургыдан екі γлкен сатыга бѳлуге болады:

1) адам ецбегініц нэтижесінде дуниеге келген материалдык жетістіктері;

2) адам ецбегініц нэтижесінде дуниеге келмеген матеиралдык элем, баскаша айтканда, Кудайдыц ѳзі берген сыйы, ягни, табиги байлыктар.

Олардыц кукылык мэні бірдей бола алмайды, тіпті экономикасы жогары дэрежеге жеткен мемлекеттердіц ѳзінде жерге, жер койнауларына, суга жеке меншік кукыгына жоспарлы тγрде мемлекет тарапынан тежегіш реттеу колданылып отыр.

Сондыктан, казіргі нарыктык кезецде табигат байлыктарын пайдаланушы субъектілердіц пайдалану кукыгына кепілдік беру проблемасына кѳціл бѳлінгені жѳн. Бул дегеніміз, жерді, суды жэне баска да табиги байлыктарды пайдалануда олардыц суранысына карай акылга сияр ретті тѳлемін енгізу. Бул жер, тау, орман жэне тиімді пайдалана білуге мумкіндік тугызады. Осы салада екінші мэселе - бул кѳрсетілген табигат байлыктары пайдалану процесіндегі мемлекеттік баскаруды дурыс жолга коя білу.

Осы багытта соцгы уакытта жаксы кадамдар жасалуда. Казак ССР-ініц «Казак ССР-ініц коршаган ортаны коргау туралы» Зацына сэйкес мемлекеттік баскару мекемелерінде осы уш тармакка бѳлініп баскарылуда:

1. Жалпы баскару органдары;

2. Арнайы баскару органдары;

3. Мемлекеттік баскару органдары.

Казакстан Республикасы экология жэне биоресурс Министрлігі табигат байлыктарын пайдалану жэне коргау саласындагы γйлестіруші орган ретінде танылып жэне осы салада біраз жумыстар аткаруда.

Зац бул органды зацда кѳрсетілген ѳз міндеттерін жγзеге асыру жолында кѳптеген кукыктармен камтамасыз еткен.

Сонымен катар, табигат байлыктарын пайдалану жэне коргау саласындагы Министрліктіц ѳзініц ѳкіметтігіне сай нускаулары барлык министрлікке, мекемелерге, уйымдарга жэне азаматтарга міндетті болып саналады.

Бул белгілі дэрежеде жер байлыктары тек орман, суды тиімді пайдалануга ыкпалы тигізіп отыр. Солай бола турганмен, аталган Министрліктіц жумысында кейбір кемшіліктердіц барлыгын байкаймыз. Олардыц баска министрліктер мен мекемелер арасындагы белгілі дэрежеде γндесе, тізе косып жумыс істеу байкала коймайды. Крршаган ортаны, табигат байлыктарын коргау мэселелерін шешу барысында кемшіліктер де жок емес.

Осы жэне баска да проблемалар ѳзімізді коршаган ортаны, табигат байлыктарын коргау туралы, Зацныц жаца редакциясында ѳзініц шешімін табуга тиіс.

Вестник КазНУ. Серия юридическая. - 1995, №2. - С. 96-99.)

it it it