§ 7. Права

Згодна з законам Вярхоўнага Савета CCCP ад 1 лютага 1944 r., за саюзнымі рэспублікамі было замацавана права ўступаць у непасрэдныя зносіны з замежнымі дзяржавамі, заключаць з імі пагадненні і абменьвацца дыплама- тычнымі прадстаўнікамі.

Пад час другой сусветнай вайны права Беларускай CCP не мела самастойнага значэння, бо, згодна з Кан- стытуцыяй CCCP, выданне Крымінальнага і Грама- дзянскага кодэксаў быпо аднесенада кампетэнцыі CCCP, a па астатніх галінах права таксама дзейнічалі ў асноўным нормы агульнасаюзнага права, працягваўся працэс бюракратычнай цэнтралізацыі. Асабліва яскрава гэты працэс праявіўся ў працоўным заканадаўстве. Указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета CCCP ад 26 чэрвеня 1940 г. бвіў устаноўлены жорсткІ рэжым працы. Рабочым і служачым дзяржаўных устаноў, заводаў і фабрык забаранялася звальняцца з працы па жаданню работніка. Усталёўвалася крымінальная адказнасць за самавольнае пакІданне працы, за прагул без уважлівых прычын.

Спазненне на працу больш чым на 20 хвілін разглядалася як прагул і каралася як крымінальнае злачынства. Пастановай CHK БССР ад 19 верасня 1940 г. дзеянне гэтага ўказа распаўсюджвалася і на рабочых і служачых Белкаапсаюза. У канцы 1939 і 1940 r., згодна з Дэклара- цыямі Народнага сходу Заходняй Беларусі аб нацыя- налізацыі зямлі, банкаў і буйной прамысловасці ў заходніх абласцях, Савет Народных Камісараў БССР выдаў шэраг пастаноў аб нацыяналізацыі прад- прыемстваў розных галін прамысловасці, гандлёвых устаноў і жыпых дамоў, калі яны перавышалі памер 113 м2.

Пасля нападу немцаў на Савецкі Саюз і ўвядзення ваеннага становішча быпі ўнесены дапаўненні ў пра- цоўнае заканадаўства.

У мэтах забеспячэння правоў воінаў Чырвонай Арміі на жыллё па іх былым месцы жыхарства Пастановай CHK CCCP ад 5 жніўня 1941 г. на час вайны за ўсімі асобамі, якія служылі ў арміі, захоўвалася іх жылая плошча. Указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета CCCP ад 14 сакавіка 1945 г. «О наследниках по закону и по заве- шанйю» было пашырана кола спадчыннікаў па закону. Да іх спісу далучаліся бацькі, а пры іх адсутнасці — браты і сёстры памёршага.

Значныя змены былі ўнесены ў сямейнае закана- даўства Указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета CCCP ад 8 ліпеня 1944 г. «Об увеличении государственной помощи беременным женщинам, многодетным и одиноким матерям, усилении охраны материнства и детства, об установлении почетного звания «Мать-героиня» и учреждении ордена «Материнская слава» и медали «Медаль материнства». Гэтым указам, з аднаго боку, падтрымпі- валіся мнагадзетныя сем\'і і маці-адзіночкі, з другога — жанчына, якая нарадзіла пазашлюбнае дзіця, пазбаў- лялася права на падачу ў суд іска аб аліментах з бацькі дзіцяці, на два тыдні быў павялічаны адпачынак па цяжарнасці і родах працуючым жанчынам. Быпі прадугледжаны і іншыя льготы жанчынам і іх дзецям. 3 мэтаю паменшыць колькасць разводаў ускладняўся шлюбна-разводны працэс. Шлюб мог быць скасаваны толькі судом і пры выкацанні цэлага шэрагу ўмоў. Спачатку трэба было звярнуцца ў народны суд, потым апублікаваць у мясцовай газеце (у Мінску ў «Звяздзе») аб\'яву аб скасаванні шлюбу. Народны суд сам не меў права скасаваць шлюб, ён павінен быў прымірыць мужа і жонку, а калі паміж імі прымірэння не адбылося, яны мелі права, пасля таго як заплацяць значную пошліну, звярнуцца з іскам у абласны суд, куды павінны быпі з\'явіцца муж і жонка.

Крымінальнае заканадаўства пад час вайны быпо дапоўнена шэрагам указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета CCCP. 6 ліпеня 1941 г. выйшаў Указ «Об ответственности за распространение в военное время ложных слухов, вызывающих тревогу среди населения», згодна з якІм вінаватыя караліся зняволеннем ад двух да пяці гадоў, калі гэтае злачынства не падпадала пад больш суровае пакаранне. Але апрача судоў і вайсковых трыбуналаў людзей расстрэльвалі і без суда, бо кожны вайсковы або партызанскі начальнік мог аддаць загад аб расстрэле чалавека. 3 гэтай мэтай дзейнічалі так званыя «заградатрады» НКУС, якія павінны былі pac- стрэльваць салдат і камандзіраў, што адступалі пад націскам ворага.

Крымінальнае заканадаўства ваеннага часу было скасавана на тэрыторыі CCCP, за выключэннем заходніх абласцей Беларусі і некаторых іншых, Указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета CCCP ад 21 верасня 1945 r., у заходніх абласцях Беларусі яно працягвалася да 4 ліпеня 1946 г.