<<
>>

§ 2. Дзейнасць урада Літоўска-Беларускай Рэспублікі

Псторьш савецка-польскіх адносін 1918—1920 гг. ведае шматлікІя дыпламатычныя дакументы РСФСР і інтттых савецкіх рэспублік аб урэгуляванні спрэчных пытанняў. СавецкІ бок заяўляў, што няма такІх праблем, якія нельга бьшо б вырашыць за сталом перагавораў да ўзаемнай выгады бакоў.

Безагаворачнае прызнанне РСФСР неза- лежнасці і суверэннасці Польскай Рэспублікі, ануляванне царскіх дагавораў аб падзеле Рэчы Паспалітай у XVlII ст. давалі зыходную юрьщьганую аснову для вырашэння спрэч- ных пытанняў і перш за ўсё пытанняў тэрытарыяльных.

Урад РСФСР, які прызнаў Польскую Рэспубліку як суверэнны суб\'ект міжнародных адносін, неаднаразова прапаноўваў абмяняцца дыпламатычнымі прадстаў- ніцтвамі. Савецкае кІраўніцтва імкнулася пазбегнуць ваеннай канфрантацыі, у чым, аднак, не былі зацікаў- лены кІруючыя колы Польшчы і яе заходнія саюзнікІ.

РСФСР не мела тэрытарыяльных межаў з Польскай Рэспублікай. 3 Польшчай непасрэдна межаваліся Укра- інская, а таксама Беларуская i Літоўская савецкія рэспуб- лікі, а пасля іх зліцця Літоўска-Беларуская Савецкая Рэспубліка. Яшчэ да зліцця ССРБ і Літоўскай CCP пача- ліся сумесныя дыпламатычныя выступленні рэспублік. Па ўзаемнай згодзе Цэнтральны Выканаўчы Камітэт Беларускай рэспублікі і Часовы рэвалюцыйны рабоча- сялянскі ўрад Літвы 16 лютага 1919 г. звярнуліся з мірнай прапановай да польскага ўрада. У звароце гаварыпася аб імкненні жыць у міры і дружбе з польскш народам, да якога рэспублікі не «маюць ніякіх інтттых пачуццяў, акрамя пачуцця глыбокай дружалюбнасці». Літва і Беларусь пратэставалі супраць уварвання польсьах войск на іх тэрыторыю. Яны выказвалі гатоўнасць «вырашыць палюбоўна і міралюбна ўсе спрэчныя тэрытарыяльныя пытанні». Ад шчырага жадання спыніць кровапраліцце паходзіла і іх прапанова аб стварэнні змешанай камісіі, якая занялася б устанаўленнем мяжы паміж Польшчай і Літбел. Польшчы прапаноўвалася паслаць сваіх прад- стаўнікоў у гэту камісію.

Міралюбівыя прапановы змяшчала і Дэкларацыя ЦВК Літоўска-Беларускай Савецкай Рэспублікі ад 28 лютага 1919 r., звернутая да «ўсіх народаў, усіх урадаў». Гэта быў першы знешнепалітычны дакумент аб\'яднанай рэспублікі. ЦВК заяўляў: «3 найвялікшым абурэннем ён канстатуе, што польскі ўрад не адказаў на прапанову аб стварэнні змешанай камісіі для вырашэння спрэчных тэрытарыяльных пытанняў паміж рэспубдікай Літвы і Беларусі, з аднаго боку, і Польшчы — з другога, і пра- цягвае сваё наступленне». ЦВК Літвы і Беларусі заклікаў народы свету і іх урады прызнаць Сацыялістычную Савецкую Рэспубліку Літвы і Беларусі і ўступіць з ёю ў дыпламатычныя адносіны.

Аднак польскія кІруючыя колы мелі свае планы. Ужо само ўступленне ў перагаворы і тым самым фактычнае прызнанне Літоўска-Беларускай Савецкай РэспублікІ паставіла б польскІ ўрад у складанае становішча. Таму Польшча, якую падтрымлівалі краіны Антанты, рашуча адмаўляла Літоўска-Беларускай Савецкай Рэспубліцы ў

дыпламатычным прызнанш i не адказвала на заклікі да мірнага вырашэння спрэчных тэрытарыяльных пытанняў.

Становішча ў Польшчы было крайне нестабільным. Важным фактарам палітычнага жыцця сталі Саветы. Па- нуючьш класы краіны мелі ўсе падставы баяцца, што бальшавіцкая рэвалюцыя прыйдзе і ў Польшчу. Савецкая Расія абвінавачвалася ў памкненнях гвалтоўна насадзіць у Польшчы савецкія парадкі, пазбавіць польскі народ ca- мастойнай дзяржаўнасці.

Аднак у Польшчы ў той час былі даволі ўплывовыя сілы, якія выступалі супраць усходняй палітыкі ўрада. 3 асуджэннем гэтай палітыкі выступіла Камуністьганая рабочая партыя Польшчы. Неадкладнага спынення ваен- ных дзеянняў супраць Pacii, Беларусі і Літвы ў сакавіку 1919 г. запатрабавала Другая агульнапольская нарада 11 буйнейшых Саветаў рабочых дэпутатаў. Аналагічнае pa- шэнне прыняў на сваім надзвычайным пасяджэнні 7 ca- кавіка Савет рабочых дэпутатаў Дамброўскага басейна.

Асобную пазіцыю займала Польская партыя сацы- ялістаў (ППС), якая прэтэндавала на выяўленне імк- ненняў шырокІх мас польскага пралетарыяту.

3 аднаго боку, прызнанне права народаў на самавызначэнне і сва- боднае развіццё, неадабрэнне дзеянняў польскІх улад, якія ўтойвалі ад народа мірныя прапановы савецкіх рэс- публік, а з другога — абвінавачванні Савецкай Pacii ў аг- рэсіўных намерах: непрызнанне Беларускай, Літоўскай савецкіх рэспублік як самастойных дзяржаў.

У пісьме ў адрас ЦК РКП(б) ад 4 сакавіка 1919 г. Цэнтральны рабочы камітэт ППС зыходзіў з таго, што Польшчы пагражае ўварванне савецкіх войск, што ca- вецкі ўрад умешваецца ва ўнутраныя справы Польшчы. Уваходжанне польскіх камуністаў у склад урада Літоўска- Беларускай Савецкай Рэспублікі Польская сацыялі- стычная партыя разглядала як утварэнне другога польскага ўрада, які процістаіць ураду ў Варшаве. Камітэт на- стойваў на ліквідацыі нібыта польскага ўрада, аб якім рабочы клас нічога не ведае. Разам з тым польскія сацы- ялісты прапанавалі, каб на падставе прынцыпу самавы- значэння народаў пытанне аб межах было вырашана пры

дапамозе народнага галасавання пры ўмове вываду чужьк войск і поўнай палітычнай свабоды.

Ha пісьме Цэнтральнага рабочага камітэта Польскай сацыялістычнай партыі ў Цэнтральны Камітэт РКП(б) У. I. Ленін напісаў: «На падставе § 3 паслаць ноту ўраду Полылчы з запэўненнем, што мы цалкам згодныя і менавіта хочам вырашэння галасаваннем працоўных, хочам пагаднення на гэтай базе, згодны на ўступкі ў асобнасцях і іншае...» Гэта прапанова знайпша затым адлюстраванне ў пісьме наркома замежных спраў РСФСР Г. Чычэрына дыпламатычнаму прадстаўніку Польшчы ў Маскве.

Польскі сейм адхіліў прапанову Савецкай Pacii аб правядзенні плебісцыту ў мясцовасцях, спрэчных па нацыянальнаму складу насельніцтва, і не прызнаў урадаў Беларускай і Літоўскай савецкіх рэспублік і іх пера- емніцы — аб\'яднанай Літоўска-Беларускай Савецкай Рэспублікі ў якасці законных прадстаўнікоў сваіх народаў, паколькі гэта не адпавядала меркаванням сейма аб формах вьшўлення права народаў на самавызначэнне. Польскі ўрад, заяўлялася, адмаўляецца прызнаваць прадстаўнікамі Беларусі і Літвы існуючьш там улады, паколькі яны навязаны насельніцтву «бальшавіцкімі войскамі, не менш захопніцкімі, чым войскі былога цара».

Таму не было і адказу на тэлеграму Літоўскай і Беларускай рэспублікі ад 16 лютага 1919 г. і на ноты Г. Чачэрына.

Польскі ўрад, абапіраючыся на падтрымку Антанты, ішоў на канфрантацыю і адмаўляўся ад якіх-небудзь дыпламатычных кантактаў з Беларускай і Літоўскай савецкімі рэспублікамі, а затым з Літоўска-Беларускай Савецкай Рэспублікай, таму што гэта (а тым больш вя- дзенне перагавораў) азначала б прызнанне факта сама- вызначэння беларускага і літоўскага народаў. Адсюль вынікала неабходнасць перагавораў па тэрытарыльных і інтттых спрэчных пытаннях. Таму было вырашана не прызнаваць савецкія рэспублікі.

Такім чынам, дыпламатычныя спробы пагасіць полымя вайны ў самым пачатку не ўвянчаліся поспехам. Савецкія прапановы былі адхілены польскім урадам, які імкнуўся да тэрытарыяльных захопаў і адкрыта заяўляў аб сваіх гістарычных правах на літоўскія, беларускія і ўкраінскія землі.

Польскія войскі канцэнтраваліся для наступлення супраць Чырвонай Арміі ў Беларусі. Распрацоўваўся план захопу сталіцы Літбел — Вільні. У другой палове лютага 1919 г. становішча на Заходнім фронце ў раёне Беларусі і Літвы пагоршылася. Ha подступах да Брэст-Літоўска, Ваўкавыска і Гродна войскі Заходняй арміі сустракалі ўзросшае процідзеянне польскіх атрадаў. Нямецкая армія, якая адыходзіла з Беларусі, не без санкцыі вышэйшага камандавання Антанты затрымалася ў раёне Гродна. Нямецкае камандаванне мела і свае ўласныя мэты: забеспячэнне тыпу сваім войскам, якія разам з часцямі літоўскай тарыбы (савета) стрымлівалі рух на захад Чырвонай Арміі.

13 сакавіка 1919 г. Рэвалюцыйны ваенны савет РСФСР перайменаваў Заходнюю армію ў Беларуска- Літоўскую. Гэты акт быў вынікам утварэння Літоўска- Беларускай Савецкай Рэспублікі. Армія па-ранейшаму заставалася часткай адзіных узброеных сіл савецкіх рэспублік.

Ваеннае становішча хутка мянялася. Польскае камандаванне імкнулася як мага больш эфектыўна скарыстаць выгадную для яго сітуацыю. Галоўныя сілы Чырвонай Арміі былі кінуты супраць Калчака. Вясной разгарнуліся ўпартыя баі на Усходнім фронце.

Заходні фронт з-за гэтага не мог атрымаць у цэнтралізаваным парадку неабходныя людскія і матэрыяльныя рэсурсы. У сярэдзіне сакавіка актыўныя ваенныя дзеянні пра- ціўнік разгарнуў на баранавіцкім напрамку.

Становішча ў Літоўска-Беларускай Савецкай Рэспуб- ліцы абвастрыў так званы стракапытаўскі мяцеж, цэнтрам якога стаў Гомель. Яго арганізатарамі сталі былыя афіцэры, якія знаходзіліся на службе ў Чырвонай Арміі. He падпарадкавалася некалькі палкоў 8-й дывізіі, якія складалі рэзерв Беларуска-Літоўскай арміі. Арганізатары мяцяжу, стварыўшы штаб, выдавалі загады, адозвы, у якіх змяшчаліся планы і палітычная платформа мя- цежнікаў. Паўстанне рыхтавалася загадзя, наладжваліся сувязі з ШШЫМ1 гарадамі рэпена, улічвалася становішча на фронце, маральна-палітычны стан часцей Беларуска- Літоўскай арміі, што перайпша да абароны. За некалькі тыдняў да паўстання быў створаны паўстанцкі камітэт.

Літоўска-Беларуская Савецкая Рэспубліка была тэат- рам ваенных дзеянняў, блізкім тылам Заходняга фронту. Настрой розных слаёў насельніцтва, палітычная атма- сфера ў цэлым аказвалі ўздзеянне на баяздольнасць арміі і магчымасці ідэалагічнага ўздзеяння на яе камуністыч- най партыі і Саветаў. Сутыкненне палітычных сіл, іх палярызацыя і дыферэнцыяцыя знаходзілі вьшўленне ў ідэалагічнай барацьбе, у грамадскім меркаванні, настроях людзей і г. д. Супраціўленне новаму рэжыму прымала формы паўстання, мяцяжоў, дзеянняў партызанскіх фарміраванняў. Вопыт грамадзянскай вайны падводзіў бальшавікоў да вываду, што неабходна вызначэнне дакладнай палітыкі ў адносінах да серадняка. Было ясна, што ад паводзін менавіта серадняцкай часткі вёскі залежыць лёс новага ладу. Паварот у палітыцы ў адносінах да сярэдняга сялянства намеціў VIII з\'езд РКП(б), які адбвіўся ў сакавіку 1919 г.

Вільня займала асобае месца ў ваенна-палітычных планах Пілсудскага. Да захопу горада імкнулася і Літоўская тарыба, якая спадзявалася прыцягнуць да гэтай аперацыі Германію. Здзейсніўшы 17 красавіка прарыў ля г. Ліды, польскае войска крута павярнула на поўнач, каб сходу захапіць Вільню.

Гэта ім удалося. 19 красавіка Саўнарком Літбел прыняў надзвычайнае рашэнне: «Савет Народньк Камісараў аб\'яўляе ўсім грамадзянам CCP Л і Б. Bopari народа, нахабна парушаючы яго заваёвы, спра- буюць нанесці ўдар у сэрца сацыялістычнай рэспублікі, акружаючы яе сталіцу. Савет Народнвіх Камісараў, заклікаючы ўсіх працоўнвіх на яе абарону, пастанаўляе перадаць усю паўнату грамадзянскай і ваеннай улады Савету абароны ў асобе таварышаў Міцкявічуса- Капсукаса, Унтттліхта і Калмановіча». Гэты надзвычайны орган грамадзянскай і ваеннай улады, беручы адказнасць за лёс рэспублікі, сканцэнтраваў у сваіх руках пытанні абароны, вырашаў іншыя неадкладньш справы, прымаў меры да падтрымання парадку.

Раптоўная страта горада з\'явілася трывожным фактам. Ужо сама па сабе акупацыя праціўнікам сталіцы рэс- публікі не магла не адбіцца крайне адмоўна на настроі насельніцтва, на духу яе абаронцаў, выклікаць паніку і разгубленасць. Факт гэты быў тым больш трывожным, што не прайпшо і двух месяцаў з часу абвяшчэння Літоўска-Беларускай Савецкай Рэспублікі, закліканай аб\'яднаць намаганні літоўцаў і беларусаў у барацьбе са знешнім і ўнутраным ворагам. Гэта няўдача натхняла польскіх кіраўнікоў, даючы ім у рукі ваенныя і палітычныя козыры, а таксама падставу для ўсхвалення поспехаў польскай зброі.

Ваенна-палітычнае становішча ў Літоўска-Беларускай Рэспубліцы стала прадметам павышанай увагі з боку ЦК партыі, Савета Народных Камісараў, вышэйшага ваеннага кіраўніцтва РСФСР.

24 красавіка 1919 г. У. I. Ленін пісаў намесніку старшыні Рэвалюцыйнага ваеннага савета РСФСР Э. Склянскаму: «Трэба сёння даць, за Вашым і маім подпісам, лютую тэлеграму і Галоўштабу і начзаху, нгго яны абавязваюцца развіць максімальную энергію і хут- касць ва ўзяцці Вільні». Мяркуючы па запісцы, кіраўнік урада РСФСР быў вельмі незадаволены пасіўнасцю ваеннага камандавання, якое не праявіла неабходнай ініцыятывы і аператыўнасці. Тэлеграма, аб якой распара- дзіўся Ленін, быпа паслана ў той жа дзень. Вось яе змест: «Са стратай Вільна Антанта яшчэ больш стала нахабнай. Неабходна развіць максімальную хуткасць для вяртання ў самы кароткі тэрмін Вільна, каб не даць магчымасць белым падцягнуць сілы і замацавацца. Паскорце рух падмацаванняў, якія ідуць, і дзейнічайце больш энер- гічна. Палявому нггабу ўзмацніць усямерна пільнасць за аперацыяй у гэтым напрамку. Старшыня Савета абароны Ленін. Намеснік старшыні Рэўваенсавета Склянскі». Аднак адчайныя спробы вярнуць сталіцу не ўвянчаліся поспехам.

Адным з цяжкіх вынікаў захопу праціўнікам Вільні бьгпа дэзарганізацыя ўрадавага апарату. У Мінск не вярнуліся многія партыйныя і савецкія работнікі. Зноў ствараць апарат ужо не мела сэнсу. Камісарыятамі сталі

адцзелы Мінгубрэўкома, кіраўніцтва якімі і ўзялі на сябе народныя камісарыяты рэспублікі. Пераўтвораныя ў камісарыяты адцзелы Губрэўкома сталі органамі дзяр- жаўнага кіраўніцтва для ўсёй неакупаванай тэрыторыі Літоўска-Беларускай Рэспублікі.

Страта Вільні з\'явілася, несумненна, не толькі вы- нікам «удара ў спіну», хітрасці праціўніка, але і вынікам яго недаацэнкі, ваенных пралікаў, няведання аб яго намерах. Яшчэ ў сакавіку ў рэспубліцы не схільны былі надаваць сур\'ёзнае значэнне ваенным аперацыям паля- каў. I сапраўды, барацьба насіла партызанскі характар, фактычна не быпо і суцэльнай лініі фронту.

Удар па Вільні быў, бадай, першай ваеннай акцыяй польскага камандавання, якая сведчыпа аб сур\'ёзнасці яго мэт, аб рэальнасці існуючай пагрозы. Немалыя надзеі яно ўскладала на падтрымку з боку антыбальшавіцкіх сіл у тыле Чырвонай Арміі. Прапаганда праціўніка скары- стоўвала голад, разруху, востры недахоп прадметаў першай неабходнасці, нарэшце пралікі і памылкі, злоўжы- ванні ў правядзенні харчовай, фінансавай і зямельнай палітыкі ў рэспубліцы.

Захоп Вільні па заслугах быў ацэнены ў Парыжы, Лондане і Вашынгтоне. Тут надавалі сур\'ёзнае значэнне ролі Польшчы ў агульным страі праціўнікаў савецкага рэжыму.

3 новай сілай ваенныя дзеянні разгарнуліся ў маі— жніўні 1919 г. Ha новым этапе вайны планы польскага камандавання ўжо звязваліся з захопам Мінска. У канцы мая быў вызначаны асноўны рубеж адыходу і абароны Беларуска-Літоўскай арміі: рэкі Дзісна, Бярэзіна, гарады Бабруйск, Барысаў, Шацілкі, Гарваль, рака Днепр.

Да пары да часу адносіны паміж РСФСР і ўзнікшымі самастойнымі нацыянальнымі рэспублікамі заставаліся юрьщычна неаформленымі. Аб\'яўленая суверэннасць не мела і не магла мець у тых абставінах рэальнага адэкват- нага «напаўнення». Самі ўмовы барацьбы патрабавалі аб\'яднання, адзінага ьараўніцтва ў жыццёва важных для вайны сферах.

Пры існуючых да гэтага часу юрьщьганых формах узаемаадносін паміж рэспублікамі (забеспячэнне іх фа-

шовымі сродкамі, размеркаванне харчовых рэсурсаў, прадметаў першай неабходнасці) мелася шмат недахопаў. Формы ўзаемаадносін паміж рэспублікамі трэба было прыстасаваць да новых гістарычных умоў. Так з\'явіўся дэкрэт Усерасійскага Цэнтральнага Выканаўчага Камі- тэта ад 1 чэрвеня 1919 г. аб ваенным адзінстве савецкіх рэспублік на чале з РСФСР. Быпі аб\'яднаны ваенная арганізацыя і ваеннае камандаванне, саветы народнай гаспадаркі, фінансы, чыгуначнае ўпраўленне, каміса- рыяты працы. Кіраўніцтва ўсім гэтым сканцэнтроўвалася ў адзіных калегіях пры ўрадзе РСФСР. Асаблівае значэн- не надавалася цэнтралізацыі ў галіне ваеннага кіравання і камандавання. Неўзабаве пасля выдання дэкрэта УЦВК Літоўска-Беларуская армія пераймяноўваецца ў 16-ю армію Заходняга фронту.

Масква атрымлівала падрабязную інфармацыю аб баях за Мінск, аб становішчы ў самім Мінску. Тэлеграмы паведамлялі не толвкі аб ваенным становішчы, але і аб палітычным, аб настроях насельніцтва Беларусі. «Сялян- ства (на) нашым баку» — так ахарактарызаваны адносіны беларусьах сялян да савецкай улады ў адзін з самых вос- трвіх момантаў барацьбы з захопнікамі.

ПоспехІ польсьах войск тлумачыліся не толвкі іх колькаснай перавагай, выключна спрыяльнай для іх ва- еннай сітуацыяй, але і вялікші цяжкасцямі ў забеспя- чэнні Заходняга фронту.

Нямецкія акупанты бязлітасна разрабавалі край. Выявіць наяўныя запасы хлеба было вельмі цяжка. У прыфрантавых раёнах дзейнічалі армейскія нарых- тоўчыя органы, у тыле — грамадзянскія. Гэта таксама ўскладняла нарыхтоўку прадуктаў харчавання, выклю- чаючы ўвядзенне арганізаванай планамернай харчраз- вёрсткі.

Трывожная тэлеграма Міцкявічуса-Капсукаса народ- наму камісару па харчаванню РСФСР Цурупе прыйнша ў сярэдзіне мая 1919 r.: «Літбел перажывае адчайны харчо- вы крызіс. Фронт і тыл засталіся зусім без хлеба. (У) лепшым выпадку ўдасца на ўсёй тэрыторыі Літбел разда- быць не больш за 20 вагонаў. (У) даны час сядзяць без хлеба мабілізаваныя (y) Барысаве, Бабруйску, Мазыры.

Паветы гэтыя галадаюць. (У) Мінску няма хлеба нават для бальніц і дзяцей. 3 Украіны не атрымліваем нічога. Неабходна, каб пазбегнуць трагічных вынікаў, прыслаць сюды хлеб без прамаруджання». Кіраўнікі Літоўска- Беларускай Рэспублікі разумелі: пакуль не разбіты га- лоўны праціўнік — белая армія, трэба разлічваць у ac- ноўным на ўласньш сілы, мабілізаваць на адпор ворагу ўсё магчымае, каб тут, у Беларусі, стварыць заслон іншаземнаму нашэсцю.

8 жніўня 1919 г. польскія войскі захапілі Мінск. Чыр- воная Армія адступіла да Бярэзіны. Спробы Пілсудскага развіваць наступленне ад Бабруйска на Жлобін, Рагачоў і Рэчыцу не мелі поспеху. Безвыніковымі аказаліся і імкненні польскага камандавання фарсіраваць Заходнюю Дзвіну паміж Дзвінскам і Віцебскам. Фронт стабілі- заваўся. Урад Савецкай Pacii зноў спрабаваў дасягнуць мірнага пагаднення з Польшчай, праяўляючы гатоўнасць пайсці на значныя тэрытарыяльныя ўступкі (да лініі ракі Бярэзіны), але прапановы РСФСР былі адхілены. Польская армія рыхтавалася да новага наступлення.

<< | >>
Источник: В. А. Круталевіч, I. А. Юхо. ГІСТОРЫЯ ДЗЯРЖАВЫ I ПРАВА БЕЛАРУСІ (1917-1945 гг.). MIHCK «БЕЛАРУСКАЯ НАВУКА». 2000

Еще по теме § 2. Дзейнасць урада Літоўска-Беларускай Рэспублікі:

- Авторское право - Аграрное право - Адвокатура - Административное право - Административный процесс - Антимонопольно-конкурентное право - Арбитражный (хозяйственный) процесс - Аудит - Банковская система - Банковское право - Бизнес - Бухгалтерский учет - Вещное право - Государственное право и управление - Гражданское право и процесс - Денежное обращение, финансы и кредит - Деньги - Дипломатическое и консульское право - Договорное право - Жилищное право - Земельное право - Избирательное право - Инвестиционное право - Информационное право - Исполнительное производство - История - История государства и права - История политических и правовых учений - Конкурсное право - Конституционное право - Корпоративное право - Криминалистика - Криминология - Маркетинг - Медицинское право - Международное право - Менеджмент - Муниципальное право - Налоговое право - Наследственное право - Нотариат - Обязательственное право - Оперативно-розыскная деятельность - Права человека - Право зарубежных стран - Право социального обеспечения - Правоведение - Правоохранительная деятельность - Предпринимательское право - Семейное право - Страховое право - Судопроизводство - Таможенное право - Теория государства и права - Трудовое право - Уголовно-исполнительное право - Уголовное право - Уголовный процесс - Философия - Финансовое право - Хозяйственное право - Хозяйственный процесс - Экологическое право - Экономика - Ювенальное право - Юридическая деятельность - Юридическая техника - Юридические лица -